H υφιστάμενη γνώση για την κατοικία στη Θεσσαλονίκη είναι εξαιρετικά περιορισμένη, με την τελευταία σχετική μελέτη μέχρι πρόσφατα να χρονολογείται σχεδόν 30 χρόνια πριν. Φαίνεται πως η διευθέτηση του στεγαστικού ζητήματος κατά την ύστερη μεταπολεμική περίοδο, μέσω του μηχανισμού της αντιπαροχής, της κατατμημένης και διάχυτης μικροϊδιοκτησίας και των υψηλών ποσοστών ιδιοκατοίκησης συνέβαλε στην απομάκρυνση του ενδιαφέροντος, τουλάχιστον για την πλειοψηφία του πληθυσμού, τόσο στην επιστημονική έρευνα όσο και στον δημόσιο διάλογο. 

Ωστόσο, η παρούσα συγκυρία χαρακτηρίζεται από ραγδαίες εξελίξεις οι οποίες επαναφέρουν με πιεστικό τρόπο το ζήτημα της κατοικίας. Κατά την περίοδο της κρίσης, οι τάσεις στην αγορά εμφανίζονται αρνητικές (π.χ. πτώση τιμών αλλά και οικοδομικής δραστηριότητας), ενώ σε κοινωνικό επίπεδο γενικεύονται οι δυσκολίες στέγασης για ένα διευρυνόμενο τμήμα πληθυσμού (μείωση εισοδημάτων, αύξηση φορολογίας, αύξηση μη- εξυπηρετούμενων/«κόκκινων» στεγαστικών δανείων, άνοδος ενεργειακής φτώχειας). Παράλληλα, οι πολιτικές διαχείρισης της λεγόμενης «προσφυγικής κρίσης» έχουν οδηγήσει μεγάλους αριθμούς ανθρώπων σε παρατεταμένη στεγαστική προσωρινότητα και επισφάλεια. Πιο πρόσφατα, η αναθέρμανση της αγοράς ακινήτων με την άνοδο του επενδυτικού ενδιαφέροντος, την επέκταση των βραχυχρόνιων (τουριστικών) μισθώσεων, την αναθέρμανση της οικοδομικής δραστηριότητας κ.ο.κ., συμπαρασύρουν ανοδικά τις τιμές κατοικίας εντείνοντας τα στεγαστικά προβλήματα που είχαν ανακύψει κατά τα πρώτα χρόνια της κρίσης”. (Εισαγωγή, Μελέτη για την Οικονομικά και Κοινωνικά Προσιτή Κατοικία, 2021)

Το Παρατηρητήριο Κατοικίας αναπτύσσεται από το Γραφείο Κοινωνικής Στέγασης της ΜΑΘ Α.Ε. ΟΤΑ ως μόνιμος μηχανισμός τεκμηρίωσης της στεγαστικής κατάστασης στη Θεσσαλονίκη. Απαντά σε ένα χρόνιο κενό: την απουσία συστηματικών δεδομένων για την κατοικία σε τοπική κλίμακα, που καθιστά τον σχεδιασμό στεγαστικής πολιτικής αποσπασματικό και δύσκολα αξιολογήσιμο. Αντί για μεμονωμένες μελέτες, το Παρατηρητήριο συγκροτεί μια σταθερή, τακτικά επικαιροποιούμενη βάση δεδομένων και δεικτών, με χωρική ανάλυση σε επίπεδο δημοτικής ενότητας και γειτονιάς.

Η δραστηριότητά του οργανώνεται σε τέσσερις άξονες: 

1. παρακολούθηση του κτιριακού αποθέματος και της αγοράς κατοικίας, 
2. αποτύπωση της στεγαστικής ευαλωτότητας, της προσιτότητας και της ενεργειακής φτώχειας 
3. έγκαιρη ανίχνευση τάσεων τουριστικοποίησης, βραχυχρόνιας μίσθωσης και εκτοπισμού, και 
4. αξιολόγηση των ίδιων των παρεμβάσεων κοινωνικής μίσθωσης και στέγασης.

Τα αποτελέσματα θα διατίθενται με τη μορφή χαρτών, δεικτών και τακτικών εκθέσεων, με στόχο τη στόχευση των παρεμβάσεων, τη διαφάνεια και την τεκμηριωμένη δημόσια συζήτηση για τη στέγαση. Το Παρατηρητήριο αναπτύσσεται σταδιακά, με αρχική περιοχή αναφοράς το Δήμο Θεσσαλονίκης αλλά με προοπτική μητροπολιτικής εμβέλειας, σε συνεργασία με τον Δήμο Θεσσαλονίκης, όμορους δήμους, την Περιφέρεια, πανεπιστήμια και ερευνητικούς φορείς.